Podlaskie nazwiska

Podlaskie nazwiska (str. 31) Автор: Ludmiła ŁABOWICZ (FILIMONIUK)
Jednym ze świadectw naszej przynależności do wspólnoty narodowej lub etnicznej są bez wątpienia nazwiska. O ile imiona, chociażby pod wpływem sezonowej mody, wciąż się zmieniają, to nazwisko pozostaje bardziej trwałym elementem, który wskazuje na pochodzenie danej osoby lub jej przodków. Często bywa, że właściciel nie uświadamia sobie związku między noszonym nazwiskiem a własnym pochodzeniem. Temat jest ciekawy zwłaszcza tutaj, na Podlasiu, gdzie po dziś dzień funkcjonują nazwiska, których pochodzenie wskazuje na integralny związek z tradycją ukraińską.
Proces ustalania się nazwisk przypada w Europie Zachodniej na XI-XIV wiek, choć konsekwentny system nazwisk wykształcili już starożytni Rzymianie. Nazwiska na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej to późne zjawisko historyczne, ponieważ powstały one dopiero u schyłku średniowiecza. Początkowo objęły szlachtę (XV-XVI w.) i stopniowo (XVIII-XIX w.) rozprzestrzeniły się na mieszczaństwo, chłopstwo i Żydów.
Na ziemiach ukraińskich, podobnie jak w całej Europie, nazwiska najwcześniej pojawiły się w środowisku wyższych warstw społeczeństwa feudalnego – knaziów, magnatów, właścicieli majątków ziemskich. Są one notowane już w źródłach z XVI wieku. Najpopularniejsze z nich zostały utworzone od nazw miejscowości za pomocą sufiksów -ski, -cki, -zki (-ський, -цький, -зький), jak chociażby Wiśniowiecki (Вишневецький), Ostrogski (Острозький), Chmielnicki (Хмельницький) i wiele innych.
Dziedziczne nazwiska na -ski są znane wszystkim narodom słowiańskim, jednak szczególnie popularne były w dawnej Rzeczypospolitej, gdzie stały się oznaką szlacheckiego pochodzenia, w odróżnieniu od mieszczańskiego czy chłopskiego. Polska arystokracja wymagała nawet od władz oficjalnego zakazu nadawania tego typu nazwisk nieszlachcicom.
Nazwiska wśród społeczności wiejskiej na Podlasiu pojawiły się dopiero w XVIII wieku, co było związane z wymogami administracji państwowej. Powstawały one najczęściej od przezwisk, które z czasem przechodziły na potomków. Tworzono je w sposób, który jest charakterystyczny również dla innych regionów zamieszkanych przez ludność ukraińską.
*   *   *
Najpopularniejsze na Podlasiu, zarówno w jego północnej części, położonej między Bugiem a Narwią, jak i w południowej (gdzie nadal mieszkają potomkowie dawnych Rusinów-unitów, którzy po 1905 roku przeszli na katolicyzm), są nazwiska zakończone na -uk, -czuk (-ук, -юк, -чук). Ten typ nazwisk jest charakterystyczny dla Wołynia i Galicji, a także Polesia.
Nazwiska z przyrostkiem -uk stanowią w naszym regionie przeważającą większość. Weźmy dla przykładu wieś Trześciankę, a zobaczymy, że ponad 90 procent mieszkańców tej wsi nosi właśnie nazwiska zakończone na -uk: Andrzejuk, Antoniuk, Chilimoniuk, Filipiuk, Grygoruk, Jasiuk, Kononiuk, Łukaszuk, Maksimczuk, Maksymiuk, Michalczuk, Mikołajczuk, Omieljaniuk, Ostapczuk, Pawluczuk, Pietruczuk, Płoszczuk, Prokopiuk, Radziwoniuk, Romaniuk, Selewoniuk, Sidoruk, Siemieniuk, Siergiejuk, Stachjuk, Stepaniuk, Tichoniuk, Tomaszuk, Trofimiuk, Wasiluk, Wawrzeniuk.
Nietrudno też nie zauważyć, że są to w zdecydowanej większości nazwiska patronimiczne (odojcowskie), czyli utworzone od imienia przodka po linii ojca. Mamy więc w Trześciance nazwiska utworzone od takich imion, jak np. Chilimon (Фи¬ли¬мон), Konon (Конон), Radiwon (Родіон), Selewon (Сильван), Wawren (Лаврентій) itd. Co ciekawe, podlaskie nazwiska patronimiczne powstawały najczęściej od ludowej formy imienia cerkiewnosłowiańskiego z zachowaniem ukraińskiej fonetyki, tak też były zapisywane w dawnych dokumentach polskojęzycznych. Dopiero z czasem, gdy językiem administracji i Cerkwi został język rosyjski, wiele nazwisk zostało zrusyfikowanych (np. w miejsce Semeniuka pojawił się Siemieniuk, Hryhoruka – Grygoruk bądź Grigoruk). W czasach II Rzeczypospolitej nazwiska były najczęściej zapisywane w wersji zgodnej z fonetyką rosyjską, niekiedy dodatkowo je polonizowano. Stąd też mamy dziś kilka wariantów jednego nazwiska: Kondratiuk – Kondraciuk, Kostiuczuk – Kościuczuk itp.
Zainteresowanych szerzej tematem nazwisk patronimicznych na Podlasiu odsyłam do artykułu Jerzego Hawryluka “Pomiędzy ludźmi nikt nie jest bez imienia” (w: “Nad Buhom i Narwoju”, nr 3/2005).
Podobnie jak w przypadku nazwisk na -uk, tak i nazwiska zakończone na -icz,
-owicz, -ewicz (-ич, -ович, -евич) są w większości przypadków genetycznie związane z imionami po ojcu: Ławrynowicz (od Ławryna – Лаврентія), Klimowicz (od Klima – Климента), Zinkiewicz (od Zina – Захарія). Jednak na Podlasiu nazwiska tworzone za pomocą sufiksu -icz, -wicz są rzadsze niż na -uk.
Wśród podlaskich nazwisk patronimicznych można też spotkać nazwiska równe imionom. Część z nich mogła powstać w wyniku nazywania w małej społeczności wiejskiej kilkorga dzieci jednego ojca jego imieniem. Z czasem tak urobione miano mogło dołączyć do właściwego imienia nadanego na chrzcie i stać się nazwiskiem. Mamy więc dziś np. Jana Kuźmę, Annę Parfian, Piotra Kondrata, Klima, Anchima, Supruna, Konacha (od ludowej formy imienia Конон) itd.
Nazwiska na terenach ukraińskich tworzono również przez dodanie przyrostków -enko, -czenko (-енко, -єнко, -ченко). Ten typ nazwisk jest charakterystyczny dla Ukrainy Naddnieprzańskiej, skąd upowszechnił się na terytorium całej Ukrainy. Powstał przez połączenie sufiksów -enia i -ko i miał początkowo tak zwane znaczenie deminutywne, czyli związane ze zdrobnieniem. Takie nazwiska, podobnie jak słowa zakończone na -enia (-еня: зайченя, козеня, хлопченя), oznaczały początkowo małe niedorosłe istoty, np. Iwanenko – mały Iwan, syn Iwana.
Także w naszym regionie można spotkać osoby noszące nazwiska z sufiksem
-enko (-енко), choć niekoniecznie odojcowskie. Roszczenko, Wiszenko, Woszczenko, Iwanczenko, Parchomienko, Bondarenko czy Pawluczenko – to jedynie kilka przykładów. Są one jednak na Podlasiu mało popularne, występują pojedynczo głównie w powiecie siemiatyckim.
O ile w tradycji ogólnoukraińskiej nazwiska odojcowskie stanowią zdecydowaną większość, o tyle nazwiska matronimiczne są wyjątkowo rzadkie. Jawdosiuk, Jewdosiuk (od Jawdocha, ludowego wariantu imienia Євдокія), Jekateryńczuk, Jekatierynczuk (od imienia Єкатерина), a także Halczuk (od Галя – Hala), Hańczuk (od Ган¬на – Hanna), a możliwe że również Wieruk (od Віра – Wiera) oraz Ulaniuk (od Уляна – Ulana, choć to nazwisko mogło również powstać od męskiego imienia Юліян) – oto kilka przykładów w naszego regionu.
Równie rzadkie na Podlasiu są nazwiska z matronimicznym sufiksem -iszyn, -yszyn (-ишин), które (podobnie jak zakończone na -uk) pochodzą z terenów Ukrainy Zachodniej. Powstały one od zwyczajowych przydomków nadawanych zamężnym kobietom – Jurczyszyn – syn Jurczychy, żony Jurija. Np. występujące w powiecie siemiatyckim nazwisko Fiedoryszyn utworzone zostało od Fedorychy, żony Fedora, a spotkane w Białymstoku Oryszczyszyn prawdopodobnie pochodzi od ludowej wersji wschodniosłowiańskiego imienia Ares (Арис).
Nazwiska ukraińskie mają dość rozgałęzioną morfologię. Tworzono je przy pomocy dużej ilości przyrostków, takich jak chociażby -ko (-ко), -ij (-ій), -ec (-ець), -acz (-ач), -uch, -ucha (-ух, -ухa), -no (-но), -ak (-ак), -acz (-ач), -ło (-ло), -jło (-йло) -in (-ін, -ин), choć akurat ten ostatni sufiks jest charakterystyczny dla nazwisk rosyjskich (podobnie jak -ow i -ew). Przykłady nazwisk z takimi przyrostkami znajdziemy również na Podlasiu: Czapko, Gajko, Kośko, Poskrobko, Żmieńko (od жменя – garść), Badowiec, Sutyniec, Dyrkacz, Szeretucha, Bujno, Borkułak, Szostak, Buryło, Szawkało, Mazało, Mazajło, Piekutin, itd.
Popularne na Podlasiu są również nazwiska z przyrostkiem -ski, -cki. Tylko niektóre z nich to nazwiska, które nosiła szlachta ruska, utworzone od nazw miejscowości, np. Telatycki (od nazwy majątku Telatycze). Większość z nich powstała jednak od imion wschodniosłowiańskich (nazwiska patronimiczne) oraz od wyrazów pospolitych, niekiedy sztucznie, w celach nobilitacyjnych. Trudno więc doszukiwać się szlacheckich korzeni u osób noszących np. nazwiska Chomutowski, Chamutowski (od хомут – chomąto), czy też Łobanowski, Łobaczewski (od лоб – łeb). Nazwiska te tworzono, dodając najczęściej szlacheckie przyrostki -ski, -cki do istniejących już nazwisk (np. nazwisko Łobacz “uszlachetniono” sufiksem -ewski i tak powstał Łobaczewski).
Często funkcjonuje w regionie kilka wariantów jednego nazwiska utworzonego od tej samej podstawy za pomocą różnych sufiksów. Np. od imienia Lew powstały nazwiska patronimiczne Lewko, Lewkowicz, Lewczuk, Lewczyk, Lewicki. Od Sawy – Sawko, Sawczuk, Sawoniuk, Sawicz, Sawczenko, Sawicki, Sawczyński. Czasami od różnych form gwarowych jednego imienia powstawały dość różnorodne nazwiska. Np. od imienia Jełewferij (Єлевферій) mamy nazwiska Olifier, Olichwier, Oliferuk, Olifieruk, Oleferuk, od Jewfimij (Євфимій) – Efimiuk, Jefimiuk, Jefimowicz, a od Konona (Конон) – Konon,  Kononiuk, Konończuk, Kononowicz, Konach, Konachowicz.
Mimo że wiele takich samych nazwisk funkcjonuje zarówno na terenie białorusko-, jak i ukraińskojęzycznym, to są też znaczące różnice między sposobem tworzenia nazwisk ukraińskich i białoruskich. Przede wszystkim nazwiska na -uk są charakterystyczne głównie dla terenów ukraińskojęzycznych położonych po obu stronach Bugu. Nazwiska białoruskie na -uk są o wiele rzadsze, częściej tworzono je dodając przyrostek -icz. Tak więc w powiecie białostockim czy sokólskim mamy więcej Panasewiczów, Borysewiczów, Mironowiczów, na południe od Narwi – Panasiuków, Borysiuków, Mirończuków.
Generalnie nazwiska białoruskie były tworzone przy pomocy trochę innych sufiksów niż ukraińskie. Wiele z nich ma też cechy fonetyczne charakterystyczne dla języka białoruskiego, takie jak np. “akanie”, “ciekanie” czy “dziekanie”.
Najczęstsze przyrostki nazwisk białoruskich to: -icz, -wicz (Alfierowicz), -ski, -cki (Błahuszewski, Lewoniewski), -ko (Aniśko, Chwiećko, Mojsiuszko, Panasko, Rećko), -ejko (Dubiejko, Guziejko, Litwiejko, Siergiejko), -uszko (Klimuszko, Popiełuszko), -ik (Aksiucik, Auchimik, Dzienisik, Hawrylik, Himik, Hościk, Kondrusik, Wojciulik), -uć (Gryguć, Trypuć), -ul (Kiercul, Szczesiul, Taudul), -un (Brechun, Ciesiun), -enia (Bielenia, Hajduczenia, Jurczenia), a także -yk (Aluszyk, Amielanczyk) oraz -uk (Ciwoniuk, Hanczaruk).

*    *    *
Chociaż na Podlasiu przeważającą większość stanowią nazwiska odojcowskie, to funkcjonuje też duża grupa nazwisk odapelatywnych, czyli utworzonych od wyrazów pospolitych (tzw. apelatywów). Część z nich brzmi tak samo jak ich pierwowzór, np. duda (дуда – instrument muzyczny) i Duda (nazwisko). Natomiast druga część tego zbioru została wzbogacona o przyrostki, stąd np. pochodzące od Dudy nazwiska, które możemy spotkać na Podlasiu: Dudik, Dudar, Dudel, Dudicz, Dudzicz, Dudaryk.
Jedną z grup nazwisk odapelatywnych są nazwiska utworzone od nazw profesji. Podstawą ich tworzenia były uprawiane przez ludzi rzemiosła, zajęcia oraz narzędzia z nimi związane. Na pochodzenie osób je noszących wskazuje niekiedy jedynie przyrostek (w przypadku ludności podlaskiej najczęściej -uk), jako że ten sposób tworzenia nazwisk znany jest nie tylko wśród Ukraińców czy Białorusinów, ale też Polaków. Będą to nazwiska typu: Kowalczuk (od коваль – kowal), Szklaruk (шкляр, скляр – szklarz), Tkaczuk (ткач – tkacz), Krawczuk (кравець – krawiec), Strelczuk (стілець – strzelec) Olejnik (олійник – osoba wyrabiajaca albo sprzedająca olej), Mielniczuk (мельник – młynarz), Teśluk (тесля – cieśla).
Nazwiska utworzone od nazw zawodów wskazują często na dawne, dziś już nieznane profesje. Nazwiska Bondar, Bondaruk, Bondarenko powstały od ukraińskiego słowa бондар, oznaczającego bednarza – rzemieślnika wyrabiającego beczki. Z kolei Czaban, Caban przywodzą na myśl чабанa – pasterza owiec lub wołów. Stelmach czy Stelmaszuk utworzono od стельмахa – rzemieślnika zajmującego się wyrobem wozów i części do nich, natomiast Koniuch od конюхa – koniucha, stajennego – pastucha lub parobka doglądającego koni. Częstsze na terytorium białoruskojęzycznym nazwiska Gonczar, Hanczaruk powstały od słowa гончар (ганчар) oznaczającego garncarza.
Nazwiska odapelatywne nosiły głównie osoby z niższych warstw społecznych. Początkowo funkcjonowały one jako przezwiska, charakteryzujące konkretne osoby. Z czasem zapisywano je przez miejscowe władze, przeważnie przy rozpisywaniu i ewidencjonowaniu pańszczyźnianych powinności, tak aby identyfikowały konkretnych gospodarzy. Nie dbano przy tym o to, aby takie nazwisko brzmiało szczególnie ładnie i dostojnie. Chodziło jedynie o to, by wyróżniało pańszczyźnianego chłopa spośród innych.
Charakteryzowano ludzi, nadając im nazwiska nie tylko związane z ich zawodem, ale też odnoszące się do statusu społecznego, stosunków rodzinnych, pokrewieństwa itp. Nazwiska Prystupa, Prystupiuk, czy też spotykane częściej na terytorium białoruskojęzycznym Prymak, Prymaka, utworzono od słów приступа, приймак oznaczających mężczyznę przystępującego na gospodarstwo swej żony, wstępującego do jej rodziny, czyli kogoś stojącego niżej w hierarchii społecznej podlaskiej wsi. Etymologii nazwisk Godun, Hodun należałoby z kolei szukać w słowie годун – karmiciel.
Czasami nazwiska wskazują na jakąś ułomność jego właściciela. Rzadkie na Podlasiu nazwisko Harkawyj zostało utworzone od ukraińskiego słowa гарка¬вий oznaczającego osobę sepleniącą, mówiącą niewyraźnie. Natomiast Kulgawczyk, Kulgawczuk – od кульгавий – kulawy.
Wiele przezwisk tworzono od nazw zwierząt czy roślin. Bardzo często miały one nie tylko nazywać, odróżniać danego człowieka, ale też go charakteryzować, być metaforycznym komentarzem do jego zachowania.
Na Podlasiu po dziś dzień funkcjonuje wiele nazwisk, które zostały utworzone od nazw zwierząt. Najczęstsze z nich pochodzą od nazw ptaków: Hołub, Gołub, Gołubowski, Gołubkiewicz (голуб – gołąb), Woronczuk, Woroniecki (ворона – wrona lub też ворон – kruk), Soroka, Sorokin, Sorokosz (сорока – sroka), Sołowiej, Sołowianiuk (соловій – słowik), Korszak, Korszaczuk (коршак – kania – ptak drapieżny), Szczygieł, Szczygoł (щиголь – szczygieł), Zazula, Zazuliński (зозуля – kukułka) Worobiej (gwarowe во¬робій, воробіeй – wróbel), Żurawel, Żurawl (журавель – żuraw), Busłowicz (бусел – bocian), Drozd (дрозд). Możliwe, że od nazw ptaków pochodzą też nazwiska Kulik (кулик – kulik – ptak z rodziny bekasowatych), Sycz, Syczewski, Sycewicz (сич – puszczyk, pójdźka), Kaniuka (канюка – myszołów), choć można też szukać innych źródeł pochodzenia tych nazwisk (np. Sycz, Syczewski, Sycewicz – od nazwy miejscowości Sycze w gminie Nurzec-Stacja, a Kaniuka – od miejscowości Kaniuki).
Rzadsze na Podlasiu są nazwiska utworzone od nazw ssaków, owadów i ryb: Baran (баран), Krot (крот – kret), Szczuka (щука – szczupak), Okuń (oкунь – okoń), Osa (оса), Komar (комар), Pczeła (бджола, пчола – pszczoła) to jedynie kilka przykładów zapisanych w powiatach hajnowskim, bielskim i siemiatyckim.
Inną grupą nazwisk, którą możemy spotkać w naszym regionie, są nazwiska utworzone od nazw roślin. Od nazw drzew pochodzą podlaskie nazwiska: Berezowiec, Bierezowiec, Bieroza, Bereza, Berezniak, Bereźniak (береза – brzoza), Dubiec, Dubowski, Dubicki, Dubiejko, Dubiaga (дуб – dąb), Sosna (сосна), Kalina (калина), Orabczuk (w miejscowej gwarze ukraińskiej ораб – jarzębina), Wisznia, Wiszniewski, Wiszenko (вишня – wiśnia), Weres (верес – wrzos). Niektóre nazwiska utworzono od nazw grzybów: Ryżyk (рижик), Borowik (боровик).
Spotkamy się też na Podlasiu z innymi nazwiskami, których źródłosłowu należałoby szukać w świecie roślinnym: Korcz (корч – krzak), Chmielewski (хміль – chmiel), Kaczan, Kaczanowski (качан –  głąb kapusty lub kolba kukurydzy), Cybulin, Cybuliński (цибуля – cebula) itp.
Inną grupą popularną wśród ludności Podlasia między Bugiem a Narwią są nazwiska odnoszące się do życia na wsi, gospodarstwa, pracy na roli. Będą to nazwiska typu: Konopla (конопля – konopie), Sterniczuk (стерня – ściernisko), Kołos (колос – kłos). Prawdopodobnie od ukraińskiego słowa кордюк, oznaczającego chorobę zwierząt domowych lub też gatunek motyla, utworzono nazwiska Kordiukiewicz, Kordziukiewicz. Występujące na Podlasiu nazwiska Hołownia, Gołownia  pochodzą z kolei od słowa головня – głownia, oznaczającego niedopalone, tlące się lub palące polano.
Niemałą grupę stanowią nazwiska utworzone od nazw narzędzi rolniczych i sprzętów domowych, niekiedy już nie używanych. Będą to takie nazwiska, jak: Kiczka, Kiczkajło (możliwe że od кічка – cześć wozu lub też wóz służący do przeciągania bali i kłód), Borona (od борона – brona), Socha (соха – socha – dawne drewniane narzędzie rolnicze stosowane do orki), Żornaczuk (жорна – żarna), Dzieżko (діжка – dzieża – naczynie służące do rozczyniania mąki i wyrastania ciasta chlebowego), Dołoto (долото – dłuto), Kudela, Kudelski (куделя – kądziel), Szyło (шило – szydło), Łopatiuk (лопата), wspomniane już Chamutowski, Chomutowski (хомут – chomąto), Pytel (питель – pytel – sito z gazy młyńskiej służące do odsiewania mąki od otrąb), Skoworodko (сковорода – patelnia). Całkiem prawdopodobne, że od słowa кучка, oznaczającego pomieszczenie dla zwierząt domowych, utworzono nazwisko Kuczko.
Aż trzy różne typy nazwisk występujących na Podlasiu mogą pochodzić od ukraińskich słów oznaczających pleciony koszyk: Korzun, Korzunowicz (кор¬зун), Kozub, Kozubski, Kuzub (козуб), Koszel (кошіль).
Tworzono nazwiska od najrozmaitszych przedmiotów codziennego użytku – występujące w powiecie siemiatyckim nazwisko Tyczyna powstało od тичина – tyczka, a Strapko, Strapczuk – możliwe, że od słowa страпки, oznaczającego łachmany, tandetę.
Innym typem nazwisk odapelatywnych będą nazwiska utworzone od nazw części ciała, np. Boroda (борода – broda), Pupek (пуп – pępek), Pachwicewicz (możliwe, że od пахва – pacha), Łobanowski, Łobaczewski, także białoruskie Łobowicz, Łabowicz (od лоб – łeb).
Są też na Podlasiu nazwiska, których etymologii można byłoby szukać w nazwach potraw: Kołbasiuk (ковбаса – kieł¬basa), Krupa (крупа – kasza), Korowaj, Korowajczuk (коровай – ukraiński obrzędowy chleb weselny). Kindiuk, Kindziuk (od gwarowego podlaskiego кіндюк, formy ukraińskiego кендюх – żołądek wieprzowy, salceson).
Funkcjonują również nazwiska odnoszące się do różnego rodzaju zjawisk pogodowych, określeń czasowych, kalendarzowych, liczebników, nazw świąt itd., np. Sereda, Seredyński, Sieredyński (се¬ре¬да – środa lub середина – środek), Moroz (мороз – mróz), Bura (буря – burza), Chmara (хмара – chmura), Kolada, Koladiuk (коляда – dawny obrzęd bożonarodzeniowy lub obrzędowa pieśń bożonarodzeniowa) i wiele wiele innych.
Część nazwisk została utworzona od nazw etnicznych i narodowości, a także od miejsca pochodzenia, które również często wskazywało na etniczną przynależność użytkownika nazwiska. Na Podlasiu przykładami takich nazwisk będą: Kozak, Kozaczuk, Kozakiewicz (козак – Kozak – przedstawiciel wojska zaporoskiego), Litwiniuk, Litwin, Litwińczuk, Litwinowicz (литвин – Litwin, w miejscowej gwarze ukraińskiej Litwinami nazywano również Białorusinów – mieszkańców Wielkiego Księstwa Litewskiego), Mazuruk, Mazur, Mazurczuk (мазур – Mazur – w dawnej polszczyźnie mieszkaniec Mazowsza, w szerszym znaczeniu – Polak), Laszuk (лях – Lach – ukraińskie określenie Polaka), Tatarczuk, Tatarynowicz (татар – Tatar), Halicki, Galicki (Галичина – Galicja). Jest grupa nazwisk wskazująca na związki z sąsiednim ukraińskojęzycznym Polesiem: Poleszuk (поліщук – mieszkaniec Polesia), Berestiuk (берестюк – mieszkaniec Brześcia), Pinczuk, Pińczuk (mieszkaniec Pińska), Wysocki (możliwy związek nazwiska z miasteczkiem Wysokie – Високе). Część nazwisk utworzono od nazw podlaskich miejscowości – wspomniane szlacheckie nazwisko Telatycki, Telacicki  (Телятичи – Telatycze), Hryniewicki (Гринeвічи – Hryniewicze), a także Repko (Рипчичи – Repczyce), Tełuszecki (Телушкі – Ciełuszki) itd.

*    *    *
Zdecydowana większość nazwisk podlaskich ma cechy nie tylko typowo wschodniosłowiańskie, ale charakterystyczne wyłącznie dla języka ukraińskiego. Najwyraźniej widać to w nazwiskach, które na przestrzeni dziejów nie zostały ani zrusyfikowane, ani spolonizowane, chociaż również w tych zapisanych zgodnie z zasadami fonetyki rosyjskiej czy polskiej można dostrzec ich ukraińskie pochodzenie. Oprócz końcówek, często wskazuje na to podstawa, utworzona od form ludowych imion wschodniosłowiańskich (nazwiska patronimiczne) oraz leksyki ukraińskiej (nazwiska odapelatywne). O ile jednak zasób leksyczny może być wspólny dla języka ukraińskiego, białoruskiego czy polskiego, to na ukraińskie pochodzenie będą wskazywać konkretne cechy fonetyczne, charakterystyczne dla tego języka, wyróżniające go z innych języków słowiańskich.
Wspólnym zjawiskiem fonetycznym języków wschodniosłowiańskich jest zanik samogłosek nosowych “ą”, “ę”, dlatego też na terytorium białorusko- i ukraińskojęzycznym województwa podlaskiego spotkamy się z nazwiskami: Hołub, Gołub, Gołubowski, Dub, Dubowski, Zubalewicz, Zubik.
Język polski zachował prasłowiańską wymowę połączeń “tl”, “dl”. W językach wschodniosłowiańskich uprościły się one do “l” (ł”). Stąd też Szyło, nie Szydło. Z drugiej jednak strony w językach wschodnich pojawiło się tzw. “l” epentetyczne (wstawne), występujące np. w nazwisku Konopla (po ukraińsku mamy коноплі, po polsku – konopie).
Cechą charakterystyczną dla rozwoju języka polskiego jest przejście spółgłoski “r” w “rz”. Zjawisko to nie zaszło w językach wschodniosłowiańskich, dlatego znajdziemy dziś wśród podlaskich nazwisk takie przykłady, jak Bura, Buryło, Kołnier, Konarewski, Prystupa.
Inną wspólną cechą wschodniosłowiańską jest pełnogłos, jednak tylko w języku ukraińskim występuje “okanie”. Widzimy je w takich nazwiskach podlaskich, jak Boroń, Dorosz, Doroszenko (od Dorosz – ludowej formy imienia Дорофій), Gołowaczyk, Kołodko, Korol, Korolczuk, Sołomacha, Sołomianko, Tołoczko, Wołosowicz. Charakterystyczna dla języka ukraińskiego jest także twarda wymowa spółgłosek przed “e” (Bereza, Derehajło, Derewońko, Seredyński, Terebun, Tereszczuk, Tereszkiewicz). W odróżnieniu od języka białoruskiego, nie występują w języku ukraińskim zjawiska “dziekania” i ciekania”, a w miejscu miękkich białoruskich spółgłosek “dz” i “c” mamy “d” i “t”. Cecha ta odróżnia język ukraiński także od języka polskiego. Jako przykłady możemy podać podlaskie nazwiska Benediuk, Berestiuk, Diadiuluk, Diedula, Koladiuk, Mantiuk, Kondratiuk, Kostiuczuk, Nikitiuk, Pokotiło (od покотити – potoczyć), Tełuszecki.
Niektóre z nich zostały jednak spolszczone – dlatego też funkcjonuje czasami kilka wariantów jednego nazwiska: Dawidiuk – Dawidziuk, Kordiukiewicz – Kordziukiewicz, Kindiuk – Kindziuk.
Inną cechą charakterystyczną zarówno dla języka ukraińskiego, jak i białoruskiego, jest występowanie “h” na miejscu prasłowiańskiego “g”. Stąd też obecność tej głoski w podlaskich nazwiskach Hołodok, Horodecki, Hryciuk, Hruświcki, Hodyl, Hulko, choć pod wpływem języka rosyjskiego pojawiła się w zapisie wielu nazwisk litera “g” – Gajduk, Gołowaczyk, Gołub, Gołownia, Goroszkiewicz, Kulgawczyk, Kruglicz.
W niektórych nazwiskach podlaskich występuje też ukraińskie “i”, które powstało z prasłowiańskiego “ě” oraz z “e” i “o” (ikawizm). Przykładami mogą być nazwiska Misijuk, czy też Wlizło, Bida, notowane w powiecie siemiatyckim. W niektórych nazwiskach widać z kolei inną cechę charakterystyczną dla języka ukraińskiego – stwardnienie spółgłosek przed “i”, które wskutek tego spłynęło się z “y” – Dawydziuk, Wasyluk.
Inna cechą języka ukraińskiego, podobnie zresztą jak białoruskiego, jest częsta wymowa “f” jako “ch”, “chw”. Nazwiskami ilustrującymi to zjawisko będą: Chilimoniuk, Chwiedosiuk, Małachwiej, Olichwier, Rachwał, Trochimiuk. Oprócz tego w miejscu dawnego “ł” występuje w tych językach tzw. “u” niezgłoskotwórcze, w języku ukraińskim zapisywane przez literę “w”. Widzimy to w nazwiskach Bowtromiuk, Bowtruczuk, Kowbuś, choć w wielu z nich pojawia się już litera “ł”: Bołtromiuk, Kołbasiuk, Kołnier, Tołkacz (możliwe, że od ukraińskiego товкач – tłuczek, ale też ktoś nierozgarnięty), Wołk, Wołczuk, Wołkowicz.

*    *    *
Podlasie jest terenem niezwykle bogatym, jeśli chodzi o różnorodność dawnych imion oraz ciekawych, charakterystycznych tylko dla tych terenów nazwisk. Przeczesując Internet, można się jednak często natknąć na pseudonaukowe interpretacje wielu podlaskich nazwisk, które bardziej wprowadzają w błąd niż wyjaśniają ich etymologię. Można więc znaleźć w różnych internetowych słownikach, że np. nazwisko Korzun powstało od kora “powłoka drzewa”, korzyć się “okazywać uległość” lub też od korzeń “część rośliny wrośnięta w ziemię”, Kindiuk od niemieckiej nazwy osobowej Kind, od apelatywu Kind “dziecko”, a Misiejuk od “miś”. Tymczasem Korzun (czytane nie przez “rz”, ale “r-z”), jak już było wspomniane, pochodzi najprawdopodobniej od ukraińskiej nazwy koszyka, Kindiuk zapewne od кендюх – żołądek, natomiast Misiejuk utworzono od Misiej ludowej formy imienia Мойсей.
Najbardziej zaskakująca zdaje się jednak znaleziona w Internecie dość rozbudowana interpretacja południowopodlaskiego nazwiska Chalimoniuk, które rzekomo może pochodzić od 1. chalić = chwalić, 2. chwała, 3. imion złożonych typu Chwalimir, Chwalisław lub wywodzić się od chała, czyli: 1. bułka żydowska, strucla szabasowa, kugiel, 2. chałat płócienny od kurzu w drodze, 3. liche ubranie, wyraz pochodzi z hebrajskiego châlâch. Tymczasem Chalimoniuk prędzej można uznać za południowopodlaski wariant nazwisk patronimicznych Filimoniuk, Chilimoniuk, popularnych między Bugiem a Narwią, utworzonych od ludowej formy imienia Filimon (Филимон).
Analiza podlaskich nazwisk to zadanie dla językoznawców i dialektologów, którzy z największym prawdopodobieństwem będą mogli ustalić etymologię wielu nazwisk. O ile bowiem, mając np. wiedzę o dawnych imionach wschodniosłowiańskich i ich formach ludowych, łatwo można zinterpretować nazwiska odojcowskie, to w przypadku innych nazwisk często wymaga to naukowego przygotowania. Wiele z nich zresztą nadal czeka na rozszyfrowanie. Bo czy np. nazwisko Chworoś powstało od хворий, хвороба – chory, choroba, Kubajczuk od кубай – węzeł, Wapa, Wappa od вапа – grząskie miejsce, Gawra od гавра – legowisko zwierząt, a Korch od корх – miara długości lub grudka ziemi? Szukanie słów źródłowych niektórych nazwisk może naprowadzić na dość zaskakujące rezultaty – bo czy nazwisko Kowerda utworzono od ukraińskiego коверда – bzdura, glupstwo?
Często interpretacja nazwisk wymaga dużej ostrożności i oprócz językoznawczej, także wiedzy o historii i kulturowej specyfice regionu. Warto podjąć się takiej próby, choćby na swój własny użytek. W końcu nazwiska to część nie tylko naszej wspólnej podlaskiej, ale też indywidualnej historii naszych rodów.
Ludmiła ŁABOWICZ (FILIMONIUK)

Źródło:   http://nadbuhom.pl/art_2545.html

Reklamy
Categories: COŚ POŻYTECZNEGO, LINKI DO POŻYTECZNYCH STRON INTERNETOWYCH | Dodaj komentarz

Zobacz wpisy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s

Blog na WordPress.com.

%d blogerów lubi to: